विलंब माफी- पुरेसे कारण - मा. सर्वोच्‍च न्‍यायालय

 

भारताचे सर्वोच्च न्यायालय (Supreme Court of India)

विभागीय खंडपीठ (Division Bench)

 

ईशा भट्टाचार्जी – अपिलार्थी

वि.

रघुनाथपूर नफर अकादमीची व्यवस्थापकीय समिती आणि इतर – जाब देणार

(कोरम: मा. न्‍यायमुर्ती श्री. दिपक मिश्रा ; मा. न्‍यायमुर्ती श्री. अनिल आर. दवे)

दिवाणी अपील क्रमांक 2013 (8) SCC 8183-8184 (SLP (C) क्रमांक 24868-24869/ 2011 मधून उद्भवणारे)

निर्णय दिनांक: १३.९.२०१३

 मुदत अधिनियम, १९६३, कलम ५: विलंब माफी — विलंबाच्या माफीसाठी आलेल्या अर्जांवर विचार करताना, न्यायालयाचा दृष्टिकोन उदार, व्यावहारिक, न्याय-केंद्रित आणि केवळ तांत्रिक बाबींवर अडून न बसणारा असावा. न्यायालयांकडून अन्यायाचे समर्थन करण्याची अपेक्षा केली जात नाही, तर उलट अन्यायाचे निवारण करणे हे त्यांचे कर्तव्य असते. 'सारभूत न्याय' (Substantial Justice) हाच सर्वोच्च असतो; केवळ तांत्रिक बाबींवर अवाजवी भर देण्यासाठी, त्याचा बळी अकारण किंवा अन्यायकारकपणे दिला जाऊ नये.

विलंबामागे हेतुपुरस्सरपणा होता, असे कोणतेही गृहितक (Presumption) मांडले जाऊ शकत नाही; तथापि, वकील किंवा पक्षकार यांच्याकडून झालेला 'घोर निष्काळजीपणा' मात्र विचारात घेतला जाणे आवश्यक आहे.

Limitation Act, 1963. Section 5 — Condonation of Delay.While dealing with applications for condonation of delay, the approach should be liberal, pragmatic, justice-oriented, and non-pedantic. Courts are not expected to legitimize injustice, but are bound to redress injustice. Substantial justice is paramount and should not be unreasonably or unjustifiably sacrificed merely to emphasize technicalities.

No presumption can be drawn regarding the intentional nature of the delay; however, gross negligence on the part of the counsel or the litigant must be taken into consideration.

"पुरेसे कारण" (Sufficient Cause) ही संज्ञा:

विलंब माफीसाठीच्या अर्जांवर विचार करताना उदार दृष्टिकोन स्वीकारण्यावर विद्वान न्यायाधीशांनी भर दिला आहे. कारण साधारणपणे, अपील दाखल करण्यास विलंब केल्यामुळे कोणत्याही पक्षकाराचा (litigant) काहीही फायदा होत नाही. उलटपक्षी, विलंब माफ करण्यास नकार दिल्यास, एखादे गुणवत्तेवर आधारित प्रकरण अगदी सुरुवातीच्या टप्प्यावरच फेटाळले जाण्याचा आणि पर्यायाने न्यायदानाचे उद्दिष्टच निष्फळ ठरण्याचा धोका असतो.

The expression "sufficient cause"

 The learned Judges emphasized on adoption of a liberal approach while dealing with the applications for condonation of delay as ordinarily a litigant does not stand to benefit by lodging an appeal late and refusal to condone delay can result in a meritorious matter being thrown out at the very threshold and the cause of justice being defeated.

तसेच, विलंब हा हेतुपुरस्सर किंवा अक्षम्य निष्काळजीपणामुळे झाला आहे, असे गृहीत धरता येणार नाही आणि तांत्रिक कारणांवरून अन्याय कायदेशीर ठरवणे न्यायालयाला अभिप्रेत नाही, अन्याय दूर करणे हेच न्यायालयाचे कर्तव्य आहे असाही निर्णय देण्यात आला आहे.

It was also ruled that there is no presumption that delay is occasioned deliberately or on account of culpable negligence and that the courts are not supposed to legalise injustice on technical grounds as it is the duty of the court to remove injustice.

 हे सत्य आहे की, पक्षकाराच्या वकिलांकडून होणाऱ्या सर्व चुकांपासून पक्षकाराचे रक्षण करणारे कोणतेही सर्वसाधारण तत्त्व अस्तित्वात नाही. जर पक्षकार किंवा त्याच्या वकिलांच्या बाजूने हेतुपुरस्सर निष्काळजीपणा किंवा घोर निष्क्रियता अथवा सद्भावनेचा अभाव दिसून येत असेल, तर अशा परिस्थितीत विरोधी पक्षकाराला मुदतबाधित अपीलाचा सामना करावा लागण्याचे कोणतेही कारण उरत नाही. प्रत्येक प्रकरणाचा विचार हा त्या त्या प्रकरणातील विशिष्ट तथ्यांच्या आधारेच करावा लागेल.

it is true, no general principle saving the party from all mistakes of its counsel. If there is negligence, deliberate or gross inaction or lack of bona fide on the part of the party or its counsel there is no reason why the opposite side should be exposed to a time-barred appeal. Each case will have to be considered on the particularities of its own special facts.

 तथापि, कलम ५ मधील 'पुरेसे कारण' (sufficient cause) या संज्ञेचा अर्थ उदारपणे लावणे आवश्यक आहे, जेणेकरून मूलभूत न्यायाची पूर्तता होईल आणि सर्वसाधारणपणे, अपील दाखल करण्यास झालेल्या विलंबाची माफी (condonation) न्यायाच्या हितास्तव दिली जाणे अपेक्षित असते. विशेषतः अशा प्रसंगी, जिथे विलंबाची माफी मागणाऱ्या पक्षकारावर घोर निष्काळजीपणा, हेतुपुरस्सर निष्क्रियता किंवा सद्भावनेचा अभाव (lack of bona fides) यांसारखे दोषारोप ठेवता येत नाहीत.

 However, the expression 'sufficient cause' in Section 5 must receive a liberal construction so as to advance substantial justice and generally delays in preferring appeals are required to be condoned in the interest of justice where no gross negligence or deliberate inaction or lack of bona fides is imputable to the party seeking condonation of the delay.

 २४. एखाद्या विशिष्ट दाव्‍याच्या वस्तुस्थितीच्या संदर्भात, "पुरेसे कारण" (sufficient cause) या संज्ञेला नेमका कोणता अर्थ प्राप्त होईल, हे प्रामुख्याने सादर केलेल्या स्पष्टीकरणाच्या 'सद्भावपूर्ण' (bona fide) स्वरूपावर अवलंबून असते.

जर न्यायालयाच्या असे निदर्शनास आले की, अर्जदाराच्या बाजूने कोणताही निष्काळजीपणा झालेला नाही आणि विलंबासाठी दर्शविलेल्या कारणात सद्भावाचा अभाव नाही, तर न्यायालय सदर विलंब क्षमापित (condone) करू शकते.

याउलट, जर अर्जदाराने दिलेले स्पष्टीकरण हे केवळ मनघढंत/बनावट असल्याचे आढळले, किंवा आपला दावा पुढे चालवण्यात त्याने पूर्णपणे निष्काळजीपणा दाखवला असेल, तर अशा परिस्थितीत विलंब क्षमापित न करणे हा न्यायालयाच्या विवेकाधिकाराचा एक न्याय्य वापर ठरेल.

24. What colour the expression "sufficient cause" would get in the factual matrix of a given case would largely depend on bona fide nature of the explanation. If the court finds that there has been no negligence on the part of the applicant and the cause shown for the delay does not lack bona fides, then it may condone the delay. If, on the other hand, the explanation given by the applicant is found to be concocted or he is thoroughly negligent in prosecuting his cause, then it would be a legitimate exercise of discretion not to condone the delay.

 n विलंब क्षमापनासाठी स्थूलमानाने खालील तत्त्वे अधोरेखित करता येतील:

(i) विलंब क्षमापनाच्या अर्जाचा विचार करताना उदार, व्यवहार्य, न्याय-केंद्रित आणि केवळ शब्दच्छल न करणारा दृष्टिकोन स्वीकारला जावा. कारण न्यायालयांचे कार्य अन्यायाला कायदेशीर मान्यता देणे हे नसून, उलट अन्यायाचे निवारण करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे.

The principles that can broadly be culled out are:

(i) There should be a liberal, pragmatic, justice-oriented, non-pedantic approach while dealing with an application for condonation of delay, for the courts are not supposed to legalise injustice but are obliged to remove injustice.

 (ii) "पुरेसे कारण" या संज्ञा त्यांच्या योग्य भावनेने, तत्त्वज्ञानाने आणि उद्देशाने समजून घेतल्या पाहिजेत, हे लक्षात घेऊन की या संज्ञा मुळात लवचिक आहेत आणि प्रचलित वस्तुस्थितीनुसार योग्य दृष्टिकोनातून लागू केल्या पाहिजेत.

 (ii) The terms "sufficient cause" should be understood in their proper spirit, philosophy and purpose regard being had to the fact that these terms are basically elastic and are to be applied in proper perspective to the obtaining fact-situation.

 (iii) ‘यथार्थ न्याय’ हाच सर्वोपरि आणि मध्यवर्ती असल्याने, तांत्रिक बाबींना अवाजवी आणि अनावश्यक महत्त्व दिले जाऊ नये.

(iii) ‘Substantial justice’ being paramount and pivotal the technical considerations should not be given undue and uncalled for emphasis.

 (iv) विलंब हेतुपुरस्सर घडवून आणला गेला आहे, असे कोणतेही अनुमान काढता येणार नाही; तथापि, वकील किंवा पक्षकाराच्या बाजूने झालेली घोर निष्काळजीपणाची दखल घेणे आवश्यक आहे.

(iv) No presumption can be attached to deliberate causation of delay but, gross negligence on the part of the counsel or litigant is to be taken note of.

 (v) विलंबाची माफी मागणाऱ्या पक्षामध्ये सद्भावनेचा (Bonafide) अभाव असणे, ही एक महत्त्वपूर्ण आणि संबंधित वस्तुस्थिती आहे.

(v) Lack of bona fides imputable to a party seeking condonation of delay is a significant and relevant fact.

 (vi) हे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे की, कठोर पुराव्यांच्या निकषांचे पालन करताना सार्वजनिक न्यायावर कोणताही प्रतिकूल परिणाम होऊ नये अथवा त्यामुळे सार्वजनिक हितास बाधा पोहोचू नये. कारण, अंतिमतः न्यायाची कोणतीही वास्तविक गळचेपी होणार नाही, याची खात्री करण्यासाठी न्यायालयांनी सदैव दक्ष राहणे अपेक्षित आहे.

(vi) It is to be kept in mind that adherence to strict proof should not affect public justice and cause public mischief because the courts are required to be vigilant so that in the ultimate eventuate there is no real failure of justice.

 (vii) उदार दृष्टिकोनाच्या संकल्पनेत वाजवीपणाच्या कल्पनेचा अंतर्भाव असणे आवश्यक आहे. तसेच, या दृष्टिकोनाला पूर्णपणे अनिर्बंध व मुक्त वाव दिला जाऊ शकत नाही.

(vii) The concept of liberal approach has to encapsule the conception of reasonableness and it cannot be allowed a totally unfettered free play.

 (viii) अवाजवी विलंब आणि अल्प कालावधीचा किंवा काही दिवसांचा विलंब यांच्यात फरक आहे, कारण पहिल्या प्रकारच्या विलंबाला (अवाजवी विलंब) पूर्वग्रहाचा सिद्धांत लागू होतो, तर दुसऱ्या प्रकारच्या विलंबाला (अल्प कालावधीचा विलंब) तो लागू होईलच असे नाही. त्याशिवाय, पहिल्या प्रकारच्या विलंबासाठी (अवाजवी विलंब) कठोर दृष्टिकोन आवश्यक आहे, तर दुसऱ्या प्रकारच्या विलंबासाठी (अल्प कालावधीचा विलंब) उदारमतवादी दृष्टिकोन आवश्यक आहे.

(viii) There is a distinction between inordinate delay and a delay of short duration or few days, for to the former doctrine of prejudice is attracted whereas to the latter it may not be attracted. That apart, the first one warrants strict approach whereas the second calls for a liberal delineation.

 (ix) एखाद्या पक्षाची निष्क्रियता किंवा निष्काळजीपणा या संदर्भातील त्याचे आचरण, वर्तन आणि दृष्टिकोन हे विचारात घेण्यासारखे महत्त्वाचे घटक आहेत. याचे कारण असे की, न्यायालयांनी दोन्ही पक्षांच्या संदर्भात न्यायाचा तराजू समतोल राखला पाहिजे, हे एक मूलभूत तत्त्व आहे; आणि केवळ 'उदार दृष्टिकोन' (liberal approach) स्वीकारण्याच्या नावाखाली या तत्त्वाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करता येत नाही.

 (ix) The conduct, behaviour and attitude of a party relating to its inaction or negligence are relevant factors to be taken into consideration. It is so as the fundamental principle is that the courts are required to weigh the scale of balance of justice in respect of both parties and the said principle cannot be given a total go by in the name of liberal approach.

 (x) जर सादर केलेला खुलासा बनावट असेल किंवा अर्जात मांडलेली कारणे केवळ कल्पित असतील, तर दुसऱ्या पक्षाला अशा दाव्‍याला अनावश्यकपणे सामोरे जाण्यास भाग पाडले जाणार नाही, याविषयी न्यायालयांनी दक्ष राहिले पाहिजे.

(x) If the explanation offered is concocted or the grounds urged in the application are fanciful, the courts should be vigilant not to expose the other side unnecessarily to face such a litigation.

 (xi) हे लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे की, मुदतीच्या कायद्यातील (Law of Limitation) तांत्रिक बाबींचा आधार घेऊन, फसवणूक, वस्तुस्थितीचे विपर्यास किंवा फेरफार करणाऱ्या कोणाचीही सुटका होत नाही.

(xi) It is to be borne in mind that no one gets away with fraud, misrepresentation or interpolation by taking recourse to the technicalities of law of limitation.

 (xii) तथ्यांच्या संपूर्ण व्‍याप्‍तीचे बारकाईने परीक्षण केले जावे आणि या संदर्भातील दृष्टिकोन हा 'न्यायिक विवेका'च्या तत्त्वावर आधारित असावा; हे तत्त्व वस्तुनिष्ठ तर्कसंगतीवर अधिष्ठित असते, वैयक्तिक धारणांवर नव्हे.

(xii) The entire gamut of facts is to be carefully scrutinized and the approach should be based on the paradigm of judicial discretion which is founded on objective reasoning and not on individual perception.

(xiii) राज्यास, एखाद्या सार्वजनिक संस्थेस किंवा एखाद्या सामूहिक उद्देशाचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या घटकास काही प्रमाणात स्वीकारार्ह मुभा दिली गेली पाहिजे.

(xiii) The State or a public body or an entity representing a collective cause should be given some acceptable latitude.

 n उपरोक्‍त तत्त्वांमध्ये, सद्यस्थितीचा विचार करून आपण आणखी काही मार्गदर्शक तत्त्वांची भर घालू शकतो. ती खालीलप्रमाणे आहेत:

(a) विलंब क्षमापनासाठीचा अर्ज अत्यंत काळजीपूर्वक व गांभीर्याने तयार केला जावा. तो कोणत्याही प्रकारे बेपर्वाईने किंवा उथळपणे तयार केला जाऊ नये. केवळ 'विवादाचा निर्णय गुणवत्तेच्या आधारे होणे हे न्यायदान व्यवस्थेचे मूलभूत तत्त्व आहे' या एकाच आधारावर, न्यायालयांना विलंब क्षमापन करणे बंधनकारकच आहे असा गैरसमज मनात बाळगून हा अर्ज केला जाऊ नये.

The aforesaid principles we may add some more guidelines taking note of the present-day scenario. They are:

(a) An application for condonation of delay should be drafted with careful concern and not in a half hazard manner harbouring the notion that the courts are required to condone delay on the bedrock of the principle that adjudication of a lis on merits is seminal to justice dispensation system.

 (b) विलंब क्षमापनासाठीच्या अर्जावर, मुळातच व्यक्तिनिष्ठ असलेल्या वैयक्तिक तत्त्वज्ञानाच्या आधारे, केवळ एका नित्याच्या बाबीप्रमाणे कार्यवाही केली जाऊ नये.

(b) An application for condonation of delay should not be dealt with in a routine manner on the base of individual philosophy which is basically subjective.

 (c) न्यायिक विवेकाधिकाराची संकल्पना विचारात घेता, या संदर्भात जरी एखादे अचूक सूत्र निश्चित करता येत नसले, तरीही न्यायनिर्णय प्रणालीमध्ये सुसंगती आणि सहकार्याची भावना साध्य करण्यासाठी जाणीवपूर्वक प्रयत्न केले गेले पाहिजेत. कारण हेच या संस्थेचे अंतिम उद्दिष्ट आहे.

(c) Though no precise formula can be laid down regard being had to the concept of judicial discretion, yet a conscious effort for achieving consistency and collegiality of the adjudicatory system should be made as that is the ultimate institutional motto.

 (d) विलंबाला एक किरकोळ बाब मानण्याची आणि पर्यायाने, निष्काळजी वृत्तीला बेपर्वाईने प्रदर्शित करण्याची जी वाढती प्रवृत्ती दिसून येत आहे, तिला अर्थातच, कायदेशीर चौकटीत राहून अटकाव करणे आवश्यक आहे.

(d) The increasing tendency to perceive delay as a non-serious matter and, hence, lackadaisical propensity can be exhibited in a non-challant manner requires to be curbed, of course, within legal parameters.

 

¢œ

Rate This Article

या लेखात, आम्ही आपणाला विलंब माफी- पुरेसे कारण - मा. सर्वोच्‍च न्‍यायालय . याबाबत माहिती दिली आहे आम्हाला आशा आहे की, तुम्हाला ती आवडली असेल. माहिती आवडली असेल तर, सदरची माहिती तुमच्या मित्रांनाही शेअर करा.

आपले महसूल कायद्याविषयक प्रश्न विचारण्यासाठी आमच्या वेबसाईटला भेट द्या. आणि आमच्या टेलिग्राम चॅनेललाही आजच जॉईन व्हा. Website Link Telegram Channel Link धन्यवाद !

Go to Link