न्यायसंस्थेची
शक्ती : मा. सर्वोच्च न्यायालय
दिवाणी
अपील क्रमांक ५४५४/२०१९
रोहन
विजय नाहर व इतर
विरुद्ध
महाराष्ट्र
राज्य व इतर सह ९६ दिवाणी अपीले
दिनांक
७.११.२०२५
२. अपीलीय अधिकारक्षेत्र हे चुका सुधारण्यासाठी आणि कायद्याला स्थिर करण्यासाठी अस्तित्वात आहे (to correct errors and to settle the Law) जेणेकरून समान प्रकरणांना समान निकाल मिळतील. जेव्हा वरिष्ठ न्यायालय एखादा निर्णय रद्द करते, त्यात बदल करते किंवा प्रकरण परत पाठवते, तेव्हा कनिष्ठ न्यायालयाने त्या निर्णयाची पूर्ण आणि प्रामाणिकपणे अंमलबजावणी केली पाहिजे. अपीलावर निर्णय देण्याच्या अधिकारात पालनाची (compliance) मागणी करण्याचा अधिकारही समाविष्ट असतो, कारण आज्ञापालनाशिवाय, न्यायव्यवस्थेची पदानुक्रम केवळ एक पोकळ स्वरूप बनेल. प्रतिकार किंवा टाळाटाळ केल्याने न्यायालयासमोर असलेल्या पक्षाचे केवळ नुकसानच होत नाही, तर त्यामुळे पूर्वानुमानक्षमता कमी होते, खटल्यांची संख्या वाढते आणि कायद्याच्या राज्यावरील विश्वास कमकुवत होतो. “interest reipublicae ut sit finis litium” हे वचन, ज्याचा शब्दशः अर्थ आहे की खटला संपुष्टात येणे हे जनहिताचे आहे, आपल्याला आठवण करून देते की अंतिम निर्णय मिळवण्यात समाजाचे हित आहे, आणि सर्वोच्च न्यायालयाकडून मिळणारा अंतिम निर्णय हा देशव्यापी न्यायव्यवस्थेला एकत्र बांधून ठेवणारा महत्त्वाचा दुवा आहे. (the apex court is the
glue that holds a nationwide system of justice together).
३. न्यायिक
शिस्त हे असे नीतिमूल्य आहे जे पदानुक्रमाचे सुसंवादात रूपांतर करते. यासाठी सौजन्य,
संयम आणि बंधनकारक पूर्व-निर्णयाचे पालन करणे आवश्यक आहे, जरी न्यायाधीश वैयक्तिकरित्या सहमत नसले तरीही. कायदेशीर मार्ग म्हणजे पूर्व-निर्णयाचा
वापर करणे आणि आवश्यक असल्यास, मोठ्या खंडपीठाला त्यावर पुनर्विचार
करण्यासाठी कारणे नोंदवणे. बेकायदेशीर आणि अन्यायकारक मार्ग म्हणजे नावापुरता फरक करणे
पण मूळ तत्त्वाकडे दुर्लक्ष करणे किंवा बंधनकारक नियमाला बगल देण्यासाठी मुद्द्यांची
पुनर्रचना करणे. “स्टेअर डेसिसिस एट नॉन क्विएटा मुवेरे” (Stare decisis et
non quieta movere), ज्याचा अर्थ निर्णयांवर ठाम राहणे आणि प्रस्थापित
बाबींमध्ये ढवळाढवळ न करणे असा आहे, ही केवळ एक घोषणा नसून कायद्यासमोर
समानतेचे रक्षण करणारी एक सुरक्षा आहे. न्यायाधीश हिशोब चुकवण्यासाठी बसत नाहीत. हातोडा
(gavel) हे तर्काचे साधन (instrument of reason) आहे, सूडाचे शस्त्र नाही. सूडाची भूमिका ही संविधान
आणि कायद्याचे पालन करण्याच्या शपथेशी विसंगत आहे.
‘‘Apply precedent as it stands and give effect to appellate directions as they are framed. In that discipline
lies the confidence of litigants and the credibility of
courts.’’
Rate This Article
या लेखात, आम्ही आपणाला न्यायसंस्थेची शक्ती : मा. सर्वोच्च न्यायालय. याबाबत माहिती दिली आहे आम्हाला आशा आहे की, तुम्हाला ती आवडली असेल. माहिती आवडली असेल तर, सदरची माहिती तुमच्या मित्रांनाही शेअर करा.
आपले महसूल कायद्याविषयक प्रश्न विचारण्यासाठी आमच्या वेबसाईटला भेट द्या. आणि आमच्या टेलिग्राम चॅनेललाही आजच जॉईन व्हा. Website Link Telegram Channel Link धन्यवाद !